Gaxan Kirmancîye de serê serr o. Hem serê serr o, hem kî nameyê des û di aşmû ra nameyê (yew) aşm o. Na aşme aşma gaxanî ya. Hesabo newe de aşma çele ra ke 13 rojî şîyê, hesabê ma ra serre bena newîye. Na aşme de her heştî (hewtî), ca ve (bi) ca Gaxanî vîyarnenê ra. Roşanê Gaxanî na aşme de çar heştî kî bimbarek bena, yê her cayî roja xo bellî ya. Gaxan Dêrsim, Erzingan, Gimgim, Xinis, Qoçgirîye de torêde zaf kan o.

Sêseme, çarseme, poseme roje cêrîno. Hewteyo dîyine de kî sêseme-çarseme-poseme roje cêrîno, heta ke çar heştî bîyê tamam. Hesabê mayo kanî ra gore nîya r’ o: 7-8-9, 14-15-16ê gaxane, 23-24-25ê aşma gaxane, 30-31ê gaxane û 1ê çeleyî de virajîno. Yanî mîladî ra gore no roşan di heştî 19-20-21 û 26-27-28ê aşma gaxane ra cêno, di heştî kî 2-3-4 û 9-10-11ê aşma çeleyî ra cêno. No gaxan jê qalanderî henî têdima ca ve ca yeno viraştene , her serre vurîno.

Aşma Gaxanî ke ameye Dêrsim de jê rojê Xizirî hîrê rojî roje cêrîno. No roje, rojeyê Gaxanî yo. Nêyê ke no roje cênê xo rê minete kenê, ded û derezanê xo rê, feqir-fiqaranê xo rê, bêkes û xeribanê xo rê duayî kenê. Nê hîrê rojû de, roj ke cêrîya de, şîye ke eşt dinyaya serde, hona ke muxurbe nêkut tê, kavanîyê çêyî lozinû de adir kenê we, tenê ardû ron de têv danê erzenê zereyê adirî. Ya kî hem pisiknenê adirî ser, hem kî fekê xo de duayî kenê. O wext adirî ra boya henî wese yena pirnika îsanî ro ke îsan dûrî ra na boya wese nas keno. No tore ra vanê “Arderû”. Arderû hem toreyêde zaf-zaf kan o, hem kî wertê sarê Dêrsimî de jê çîyêde jarge say beno.

Gaxan, roja sêsemîye sitam beno, poseme qedîno. Hona ke Gaxan sitam nêbîyo, her çê rovarê xo keno, çêyê xo keno pak, tidarekê xo vîneno.

Roja Verêne (Sêseme):

Wayîra çêyî sodir ra urzena ra, danî nana ser. Domanî pêleke derzenê, kincanê neweyan kenê pay, çê ve çê fetelîne, Gaxanê xo wazenê, vanê:

“Gaxanê ma bide ma!”

Wayîra çêyî sa bena vana:

“Sima xeyr amê!

Bimbarek bo,

xeyr û weşîye,

zaf Gaxanû bivînerê.”

Wayîra çêyî sona bonê çêyî ra çi ana kena pêlekanê domanû. Domanî zaf benê sa, çê ve çê fetelînê.

Roja Dîyine (Çarseme):

Danî benê pisiqnenê gomê malî ra, tayêne kenê la ra, benê erzenê çêrangê gomeyî, duayî kenê vanê:

“Ya Xizir!

Weşîye û îman bide,

hîrû û bereket bide,

riskê ma nîya bijêdne,

Linga riskê ma kemere meverde!”

Tenê danî ki kenê solesen (kurne), kurne anê danga, sole ve danî ra kenê têwerte ro kenê zereyê kurne, malî axure ra verdanê ser. Sole ve na danî ra kî Gaxane malî yo.

Roja peyêne ( Poseme):

Roja peyêna rojê Gaxanî de hona ke verê sonî yo tayê mordemî cayê dizdênî yenê têlewe, kalkek virazenê. Henî kenê ke kes pê mezano ke kalkek û veyvike kam ê, kam virazeno, gunê mêro nas kerdene.

No tore, hem kokê xo tenê hetê îtîqatî ra yo, hem kî jê kayêda senatkîye (tîyatro) virajîno û yeno kay kerdene. Êyê ke nîyadanê, heto jû ra hurendî ameyena toreyî vînenê, heto jû ra kî pêro pîya xezelînê. Mordemê ke serba viraştena kalkekî verê coy (verê cû) yenê pêser, gunê serba nê hîrê çîyû qurlixîya xo bivînê

– Kalkek viraştene

– Veyvike têrapiştene

– Tamirdar (sazdar) û koçek peyda kerdene

Kalkek viraştene:

Serba viraştena kalkekî gerek ke nê çîy-mîy pêro rew ra hazir bê. Kincê kortikinî (kincê çirrbîyayeyî ya kî polkerdeyî), pirç ra hêrdîso derg, kulike, ardî ya kî wele, qayîş (mole, poldim kî beno) û muye ra zimbêlî. Eke bî ve sonde (şan), ju mordemek eve kincanê kortinan pîsenê têra, hêrdîs bestnenê rî ra, zimbêl û burîyû zeleqnenê rî ra, dormê çimû tênîye ra şîyax kenê.

Hêrdîs û zimbêlû ardû ra, ya kî wele ra kenê sipî. Mordemekê fînê qilixo henên ke qet kes het ra kalkek nêno nas kerdene. Yanî no mordem kî fînê tonê kalêde feqirê hêrdîssipî. Eve (bi) ê kincanê xoyê kortinû ke vejîno werte, pîlî ci ra xof kenê, neke domanî! Xora kincû ser o kincû qat ve qat danê pa ke girs û qalind biaso. Ju kî esto ke kalkek qet qisey nêkeno, vengê xo vurneno, eve vengê xoyê jîlî berz qişteno. Kalkek ke reyê vano, “qîîîî!” çiqas ke dûrî bo, mordem vengê dey hesneno û nas keno.

Veyvike têrapiştene:

Sifte fistanode dergo eve buzme, sala mîyanî, kofikê serê sareyî (sereyî), hêramî ya kî puşîye, kundireyî, rês û rêştıke, derzênî û dêştêk kenê hazir. Kalkek ke pişt têra, na fay sira yena xemelnayena veyvike. Mordemo ke bıbo ‘veyvike’ no kincanê cinîyû têdine keno pay. Ey jê hermete pisenê têra, qilix-qîyafetê dey vurnenê. Na veyvıke gunê (ganî) kalkekî ra cênce u zaf-zaf kî rindeke bo. Leşa xo kalkekî ra derge bo ke nîyadoxû bîyaro ve xecelnayene.

Tamirdar (sazdar)û koçek peyda kerdene:

Tamirdaro ke tamir da piro, veyvike û kalkekî ra urzenê ra, kay kenê. Cinitena nê tamirî kî eve ritîmî (hewaya kayî) ya. Henî zêde heway nêcinînê, vajîme ju-di hewayî boyna dekerînê. Nê kî jê hewa ‘Simsime’ ya kî ‘Verba Arêyî’ yê. Eke ke xora uza tamir dîyayene nêame, ci ra ju mordem avêlik cêno xo dest, jê tamiri cineno û xo fek de lawikû xulxulneno. Koçek kî, ju ya kî di reyî mordemî, o çîyo ke kalkekî de beno arê, ê çimî tey qirisnenê. Peynîya seremonîya nê kayî de, wayîrê çêyî çi ke dest ra vejîya, vajime ron, toraq, gozî, qaxî, terrene, ardî, basmizeyî ûçb. dano ci. Xora juyo ke feqir bî, ci ra towa nêcênê.

Na qurlixîye pêro ke dîye, son de kalkek ver yeno, turikê xo piştî ra yo, veyvike dime ra ya, tamirdar û koçek kî teyr ê, çê ve çê fetelînê. Domanî ve tayê xortû ra kî kunê ra dime, çê ve çê tey sonê. Kalkek seke çêber de kut zere, vengê xuyo jil fîno ra xo, keno berz, “qîîîî!” vano. Kamo ke çê der o, qas ve domani benê hayig, urzenê ra. Pîl û qizî, têde eve meraq tey nîyadanê. Kalkek ver kay keno, veyvıka xo kî ey dima xo tadana. Hama a kî eve rindekênîya xo, xortû cerebnena, çim siknena ra ci, hama qet vengê xo nêvezena. Ge-gane xortî dest ke erzenê ra ci, ya kî wazenê biremnê, kalkek tivanê qayd kuno, henî şiqeno ke, ju vengê dey ra milet peyser remeno, nêke palasqa, (ya kî mola) deyî ra..! Xo ke nat-bota çarneno, kam ke nêzdî der o, qayîş ra xo -pey û xo ver de- dano piro. Yanî veng fîno ra qayîş ke bikero rep û tepan û xof dormeyê xo do, domanû bitersno.

O mabên de reyê veyvike bena vîndî, xo pêyê mılêti de dana we. A raye khalkêk beno adıro sur, hêrs beno u qarino. Hên hêrs beno ke, hêrsê xora bolmıs beno, gıneno hard ro, hata ke vêyvıka xo vejiye amê. Vêyvıke ke amê ser, xo-fek de düay mılmılnena, bervena-zukena, hata ke khalkêk ame ra xo. Ağwe dana cı, ey urznena ra. Reyna jümini de pia benê sa, kay u çêf kenê. Zerê kay de vêyvıke gegane eve derjên-dêstêke ra kıncunê khalkêki polkena, gegane ki rêştıke rêsêna. Her lewayisê vêyvıke, wertê cemati de yêno huyayis, mılet pê huyino, pê dêy huyayis ra qırbeno!.

Peyniye de, eke çê ve çê feteliay; çıxaş çi ke amo pêser, biyo top; anê jü ca de nanê ro u çêyê ke a serre jêde feqırê, thawaê xo çino, roza bine yi çêwu rê barekenê.

Welatê made, asma gağani de na kay kaybeno. Manê xo nia ifade beno:

Heto jü ra nisangê zımustoniyo, usari rê çêvero. Yanê Khalkêk (Kalê Gağani) gıra-gıra zımustoni xo-peyde dano, usari her ke sono ano nêjdi. Usar ke ame; eve belek-usar yaz u yavan xo vurneno, hard bınê vore ra vêjino. Hardi ke helmo pak ont zerê xo, her ca gıra-gıra beno khêwe u kulillık. Serê hardi beno şên, hard pırenê xo keno newe. Hên yêno o mane ke; amayena usari, hard u asmeni kena nêjdiyê jümini. Na mitos de khalkêk asmeno, vêyvıke ki hardo. Eke ke hurdimêna amey têhet; hewru reqnenê, şiliye vornenê, dıma ki usar yeno. Usar ke ame, velg-vas rewino, dar u ber phıleyino we, vilık dano. Asma marte de dar u ber sızına hardi beno. Tum u hêgay jildanê, her ca beno khêwela.

Na defa bereket beno jêde. Xêr kuno çêwu, comerd riyê isani huyino, isan reseno mırodê xo.

Jê Khalkêki têde kut-torey, mitosu ra vejiyê amê na roze. Vêjiyane ra hata roza ewroyêne xêyle xêyle vuriyê u hona ki roze ve roze vurinê. Nıka kês rınd pê nêzono ke, acêba ravêra çı tur biyê? Hama çiyo ke zoneme; her serre Khalê Gağani jê festivali vırajino u na tore bereket ano çê dewız u morevawunê ma, mıletê ma cıra xêre vêneno.

Na qesa peyene ki nia bızonime ke; jê na torey ra qeyr hona xêyle adet u torê maê bini estê. Gunê zonağê-, nustoğ u doskarê ma nayine sero ki bıguriyê, hetê tarıxi, mitoloji u sosyoloji ra doskerê, biyarê werte.

Bıçıka Gağani

Gağan’de ju ki Bıçıka Gağani pojina. Tü –bosmıze ya ki eskızu kenê têwerte zerê qıdıki de rınd kunê Mir kenê hazır, anê serê xonçıke de kenê ra zerrê bıçıke miri sero ağme kenê. Hirê tenu darıkanê qışkeku vırazenê, kenê werte. Daru; kardi ra tasanê, honndo ke wertê loqmê bıçıke de sono fekê isani honde kenê qıçkek, kenê wertê bıçıke. Nisanê her dari zövinawo, daro jü çeletıno, daro jü derg u gıloro, daro bin kertkıno. Zerrê çeyi de çand teni ke estê, aqıl kenê têsere, nisane sero yênêwere, her jü dari wertê miri de caê de kenê wertê bıçıke. Miro ke xonça sero guçê jü ra pêcênê, qatkenê, jê cığara pisenê têra. Miro ke bi zê loğe tikaniye ser xonça sero nanê ro, cord e dest nanê ser, phon kenê kenê bıçıke, erzenê locıne. Saci nanê bıçıke ser, tırrami kenê serê saci. Bıçıke ke pojiye vezenê, xonça sero kenê lete, qedê her keşi danê cı. Na phıçıke ra loqme benê danê ciranu ki. Kami ke na loqme bıçıke werdi, eve merexira haydar vındeno, ala têy darık vejino, ya ki nêvejino. Darık gegane mulğutê çeyi de, gegane loqmo ke do ve ciranu , ye inu de vejino. Gegane jü kêşi de dı darık ki vejine. Dar ke kami de vejiya benê sa, taê serva sabiyane ra zırrçenê. Vanê ‘dar nao mıde vecia’. Eke darê dewletino erzenê hêga, eke darê maliyo benê erzenê kozê bıjêku. Darê baqılin u bomêni ki caê paki de kenê hard.

Manên i daruku serê tene qeseykerime :

1-Darıkê dewletine: Na darekê loqmê kami de ke vejiye , a serre feqirinu dewletina ye çeyi taliye u bextê yi kêşi dera. Bıza ke bızek da, bıza ra çıqa bızekê maykeki bi, jede biyaina mali, rısqê hêgay semê yi kêşi dero. Nınga xo rında, rınd niya beli beno.

2-Darıkê Xêğine/bomêni: Kami de ke vecia xêğe yi çeyi o keso. Darıkê bomêni kami de ke vejiya yi keşi de yaraniye kenê, hediraya xo anê, wayırê darıki ki qarino.

3-Darıkê Baqıline: Darê baqıline kami de ke vejiya, baqılê ye çeyi o keso. Wayırê dari çhef ra huyino , zaf sa beno.

Roza Phosemiye pesewe sêwe nême de, awa heni nanê ser, kenê xoro. Sarê hem can ra xo kenê pak, hem ki ro ra xo kenê pak. Hem kınc-kholê xo, hem bonê xo, hem hurendia xo rınd kenê pak. Ağwa heni ke kerde domanu ro maa cırê düay kena, vana;

“Bımbarek bo!

 

Heq;

 

İzan u marifet todo,

 

rısqê xêri todo,

 

na awa zımzımi

 

çı dec u ducê to esto bero,

 

na awe

 

her serê serre de torê neşib bo,

 

omrê to derg bo!”

Yenê:

Serra newiye de roza newia endi. Na roze de eke çe de çeneka azeve ke esta , çeneka azeve rê vanê:

“Roza newiya, so mıradê xo bıwaze!”

Azeva (Çêneka ) Çeyi: Sodır lêle ra tedine ra raver urzena ra, hevê xavi ve bırosê ağwe cêna sona heni ser. Hevo ke xode berdo, erzena çımê heni , duwa kena, vana:

“Hevo, hevo!

To se ke nia sona,

bena khewe,

mıradê xo cêna,

ez ki niya mıradê xo bıjeri!”

Çêneke ke düwa xo qedenê, bırosê xo ağwe ra kena pırr, cêna sona. Raê sero bonê kami ke esto, tenê ağwe lozına yinu ro verdana dı. Ağwe ke este lozıne, gereko kes aê mevêno ke na ağwe kami esta, kes ke bıvêno dilegê xo qewul nêbeno. Ağwe ke lozıne ro şiye wayırê çeyi heşinê xo, urzenêra.

Khevania Çeyi:

Eve saqoli lozıne kena pak. Düê lozıne ve wela lozıne kena pak, bena dormê çığıra ro rısnena dı, hêni kena ke mal cıpayno, çımıkê xo khul mebê, lıngê xo mêşikiye.

Mêrıkê Çeyi:

Sono axure rünode, sepetê sıli, sıli ra keno pırr, beno keno hêga. Na sepetê sıli gağane hegayo.

Xortê Çeyi:

Torzen cêno sono verremino lêanê yemışi. Eve penia torzenia dano dara yemişi ro, qirreno vano:

 

“Darê, darê!

 

cêna bıje,

 

nêcena ez to bırrnon.”

 

Çê ra vengdanê vanê:

 

“La lao!

 

Mebırne, mebırne,

 

a darê baqıla,

 

Emser cêna,

 

Zaf yımıs dana!”

 

 

Xort oncia verremino cı vano:

 

“Vındê re bıbırni na nêcena!”

 

Çê ra veng dane vane:

 

“Bê, bê!

 

A emser hêni cêna ke

 

lızgê xo bınê yemıse de şikine!”

Xortê çeyi eve a hala lêanê yemişi tedine ra fetelino.

Çime: Kovara Kirmancîya Beleke

Redaktekerdiş: DêrsimÎnfo.com

CEWAB BIDE

Keremê xo ra şîroveyê xo binuse
Keremê xo ra nameyê xo binuse