Binê retorîkê sîyasî yê “birayîye” de, yew mekanîzmaya asîmîlasyonî ya sîstematîke rakewt a. Yewbîyayîşo raştîn bê têdûştîya qanûnê bingeyînî nêeşkeno est bibo. “Tirk zî ma yê, kurd zî ma yê; ma pêro yew milet îme!” Gama ke no vate salonanê sîyasîyan yê dewlete de yeno vatene, sey yew zimayişêko yewkerdox û têdûşt aseno. Labelê, yew analîzo sosyolojîk musneno ke no, mergê kulturî de yew gam a. Analîzkerdişê nê vateyî, raştîya mekanîzmaya dewleta neteweyî ya moderne ya ke wazena yew şaro qedîm bihelêna, fîyeno werte.
Înkarî Ra Heta Zerekerdişî
Hetê tarîxî ra, komare yew fîksîyonê Jakobînî ser o awan bîya: yew ziwan, yew kultur, yew bloko nêşikîyaye. Bi desan serran, polîtîkaya fermîye yew înkaro xedar bi. Labelê gama ke xoverdayîşê komelkî yê bi desan serran pawitişê na zure vurna, sîstemê sîyasî zî çeka xo vurnaye: înkarî ra, bi zerekerdişî derbazê çînkerdişî bî. Bi vatişê “ma pêro yew milet îme”, dewlete wazena yew şaro ke ziwan, tarîx û cografyaya xo ya xosere esta, bikera yew binkategorîyêda apolîtîke û herêmîye ya nasnameyê serdestî.
Sey Yew Çeke Xebitnayîşê Birayîye
No vate sey hacetêko tewr pîl yê pasîfîzekerdişê sîyasîyî yeno xebitnayene. Eke şar îqna bibo ke “ma yew keye yê”, o wext her kurdo ke perwerdeyê ziwanê dayîke yan zî şinasnayîşê qanûnê bingeyînî wazeno, derhal sey ‘xayînêko’ ke keyeyî pare keno yeno sûcdarkerdene. No, kulturê serdestî rê destûr dano ke bêyê ke yew qetre serdestîya xo ya ziwanîye yan zî sîyasîye bido. Vatişê “bira” yew grûbêda marjînalbîyaye rê, dewlete rê qet yew mesref nêveceno; labelê estbîyayîşê înan qanûnê bingeyînî de nuştene, yew bedelêko zaf giran o.
Yew Stratejîya Asîmîlasyonî ya Globale
Na mekanîzma bêhempa nîya; a, yew taybetîya awankerdişê dewletêda teberfîyoxe yo. Gama ke dewleta Fransaya agresîfe ziwanî bretonkî û oksîtankî marjînal kerdî, aye naye binê maskeyê “Komara Fransa ya yewkerdoxe” de kerde. Şertanê modernan de, îdîaya ke di grûbê cîyayî “yew şar” ê, zafane seba înkarkerdişê xoserîye û meşrûkerdişê hukmdarîye yena xebitnayene. Hetê sosyolojîkî ra, no yew îfadeyo zerekerdox o ke teknîkî ra yeno xebitnayene, seba ke bi zanebîyayîşî o girm0 stukturel o taybetî yo ke yew kêmnetewe rê yeno kerdene, binimno.
Raştîya Materyale û Retorîkê Sîyasî
Şarê ma rê, no retorîk yew tewirê xapnayîşe yê berz o. O, raştîya materyale ya ke yena cuyayene, nêvîneno. Sîyasetmedarî nêeşkenê yewbîyayîşêko temam îdîa bikerê wexto ke mekteban de tena yew ziwan yeno musnayene, wexto ke şaredarê ke bi hawayêko demokratîk weçînîyayê kar ra yenê vistiş, wexto ke kayê tîyatroyî yenê qedexekerdene, û wexto ke cografyayê cîyayî bi giranî yenê mîlîtarîzekerdene. Cayo ke tede yew bêteduştîya hêzî ya girse esta, birayîye nêeşkena est bibo.
Xelîsîyayîşo Bêdewlet û Waştişê Qanûnî
Sosyologî zafane tecrubeyê cihûyan yê tarîxî û raştîya kurdan têver danê—kulturê qedîm û cîyayî yê ke sey “bîngrubanê zereyî” mîyanê dewletanê wayîrkeyeyan yê ke homojenîye wazenê de mendê. Semedo ke hetê tarîxî ra ma pawitişê yew mekanîzmaya dewlete ra bêpar mendîme, xelîsîyayîşê ma tim girêdayeyê awankerdişê yew vîrê kulturî yê nêşikîyayeyî û dezgehanê pêtan o.
Ma dama birayîye rê senî cewab danîme? Ma helbestîya venge red kenîme, û ma heqê qanûnî wazenîme. Ganî ma çarçewaya “binnasname”yî bi qetîyet red bikerîme. Birayîye, statuyo qanûnî yo têdûşt wazena. Heta ke ziwan û nasnameyê ma qanûnê bingeyî de nêrê kodkerdene, qiseykerdişo sîyasî yê yewbîyayîşî yew îluzyon maneno. Pawitişo tewr xurt yê vera vîndîkerdişî, dokumantasyon, entelektuelîzm û bêuzir mîyanê roşnîye de vindetiş o.
