Ehmedê Xanî (1650-1707) tarîxê edebîyatî û hişmendîya neteweyî ya kurdan de sey yew ronayox û fîlozofo tewr muhîm ca gêno û mîrasê ey ê pawitişê ziwanî ewro zî şarê kurdî rê roşnîye dano.
Wexto ke cografyaya kurdan mîyanê şerê Împaratorîya Osmanijan û Farsan de sey mertalî ameyêne xebitnayene û pelçiqnayene, Xanîyî qezaya Bazîdî de medreseya xo ronaye û perwerdeyê kurdkî kerd mecbûrî. Ey ke çar ziwanî (kurdkî, erebkî, farskî û osmanîkî) rind zanayêne, pê nê qerarî waşt ke ziwan û nasnameyê kurdkî vera tesîrê erebkî û farskî de bipawiyo. Xoverdayîşê ey ê entelektuelî çar eserê pîlî ardî wextê ma: “Nûbehara Biçûkan” (1683) ke sey kitabê perwerdeyî yê domanan o verên yeno qebul kerdene, “Eqîdeya Îmanê” (1687), “Dîwan” û esero bêhempa “Mem û Zîn” (1694).
“Mem û Zîn” tena hîkayeyêka eşqî nîya; a eynî wext de parçebîyayîşê sîyasî yê kurdan û waştişê yewbîyayîşî rê yew alegorî ya. Ewro fikir û eseranê Xanîyî sînorî vîyarnayî û çarnîyayî zaf ziwananê dinya. Tirbeya ey a ke kîşta Qesra Îshaq Paşayî de ca gêna, seba kurdan sey zîyaretgehêkê kulturî û sîyasîyî yena qebul kerdene. Zanayê dinya qebul kenê ke Xanîyî felsefeya xo ya neteweyî wextê xo ra zaf verê cû arda ziwan û nameyê ey bîyo nîşaneya averşîyayîş û azadîya şarê kurdî.
ÇEKUYÊ MUHÎMÎ
| Kirmancki | Turkish | English |
|---|---|---|
| ronayox | kurucu | founder |
| hişmendî | bilinç | consciousness |
| xoverdayîş | direniş | resistance |
| averşîyayîş | ilerleme / gelişim | progress |
| çarnîyayene | çevrilmek | to be translated |
